Revista londineze interviston Ramën! Protestat, Kushner dhe ambicia për një Shqipëri europiane

🚀 Provoje Falas

Kryem­i­nistri Edi Rama është në qendër të një pro­fili të gjatë të revistës pres­tigjioze Mon­o­cle, e cila sjell një portret ndryshe të kreut të qev­erisë shqiptare. Nga prote­s­tat jashtë Kryem­i­nistrisë dhe debatet për pro­jek­tet tur­is­tike të Jared Kush­n­er në bregdet, te ambi­cia për ta ori­en­tu­ar Shqipërinë drejt tur­izmit eli­tar dhe rrugës europi­ane, inter­vista pasqy­ron si vizion­in e Ramës, ash­tu edhe kri­tikat e kundër­shtarëve dhe shqetësimet e qyte­tarëve. Më poshtë, artikul­li i plotë i Mon­o­cle.

Artikul­li i plotë nga Mon­o­cleE­di Rama nuk duket i entuzi­az­muar kur Mon­o­cle viziton zyrën e tij, por kjo mund të ketë të bëjë me prote­s­tat jashtë dritares së tij në qendër të Tiranës. Munge­sa e miqë­sisë bie ndesh me imazhin e kryem­i­nistrit të gjatë shqip­tar si bur­rështe­tas-shoë­man i Bal­lka­n­it Perëndi­mor. Rama është i njo­hur për mungesën e respek­tit në samitet ndërkom­bëtare: një min­utë duke kën­d­uar ser­e­na­ta me homolo­gen e tij ital­iane, Gior­gia Mel­oni; min­utën tjetër, duke bërë sha­ka me Emmanuel Macron rreth prir­jes së Don­ald Trump për të përzi­er Shqipërinë me Armeninë. Pro­filet e medias flasin me zë të lartë për veprat e artit që deko­ro­jnë zyrën e tij dhe ten­dencën e tij për të vizat­u­ar. Ata mah­niten se sa afër e ka sjel­lë ai Shqipërinë me anë­tarësimin në BE gjatë 13 viteve të tij në detyrë, duke trans­for­muar hor­i­zon­tin e Tiranës dhe duke udhëhe­qur një bum tur­iz­mi. Me sa duket, ata gaze­tarë nuk e kanë hasur ver­sion­in e Ramës që shohim ne. Fotografi i Mon­o­cle-it kri­tiko­het shkurt kur i kërkon kryem­i­nistrit të viza­to­jë ndër­sa ai pozon për të bërë një fotografi, pas­taj merr një tjetër kri­tikë kur ndryshon pozi­cion gjatë inter­vistës. Një pyet­je në lid­hje me kom­pro­misin me protestue­sit lihet mën­janë. “Pse duhet të arrij një mar­rëvesh­je?” thotë ai. “Ata kanë të drejtë të protesto­jnë. Është një arrit­je e mad­he për këtë vend të ketë protes­ta paqë­sore. Por ne jemi zgjed­hur me një fitore të mad­he dhe kemi një vizion të qartë. Ne kemi një kon­tratë me shu­micën e shqip­tarëve. Disa mijëra njerëz që këm­bën­gulin se ne duhet të largo­he­mi janë të mirë për shën­detin demokratik të ven­dit, por ata nuk janë në gjend­je të impono­jnë asgjë.”Por, në këtë rast, ata janë në një pozi­cion për të fitu­ar shumë vëmend­je ndërkom­bëtare, krye­sisht për shkak të fak­torit Trump. Dhën­dri i pres­i­den­tit të SHBA-së, Jared Kush­n­er, qën­dron pas propoz­imeve për dy pro­jek­te tur­is­tike në bregdetin shqip­tar – në Zvërnec, pranë qytetit të Vlorës, dhe në ishullin e Sazan­it. Qev­e­ria i ka dhënë Kush­n­er sta­tusin e “investi­torit strategjik”, duke i lejuar atij të zhvil­lo­jë ako­mod­ime luk­soze në një zonë që supo­zo­het të jetë nën mbro­jt­je mjedis­ore. Këto plane kanë ngjal­lur shqetësime lokale që kur u bënë pub­like dy vjet më parë. Pas­taj, në maj, prote­s­tat morën ter­ren kur rojet e sig­urisë në njërën nga vendet sul­muan një bur­rë ven­das ndër­sa poli­cia ishte në prit­je. Video­ja e inci­den­tit u bë virale dhe shkak­toi një shpërthim zemëri­mi që u përhap nga bregde­ti në krye­qytet.

Rama është i acaru­ar nga kjo kthesë e ngjar­jeve. Ai e karak­ter­i­zon Kush­ner­in si një investi­tor që është “respek­tues ndaj ven­dit tonë” dhe dësh­i­ron të bëjë “gjithç­ka sipas rreg­ullave”. Ai gjithash­tu e për­shkru­an sul­min ndaj protestue­sit si një “episodë të papranueshme”, për të cilën zyr­tarët tash­më po mba­hen përgjegjës. Mbi të gjitha, ai hedh poshtë ankesën krye­sore të protestuesve – se tokat shqiptare po u shiten të hua­jve të pasur, me pak për­fitim për ven­d­a­sit në atë që mbetet një nga vendet më të var­fra të Evropës.Turizmi për­bën rreth një të katërtën e PBB-së së Shqipërisë, por kryem­i­nistri këm­bën­gul se ven­di duhet të shko­jë përtej mod­elit aktu­al. “Tur­iz­mi masiv ka qenë një for­cë e jashtëza­kon­shme për të përha­pur fjalën për këtë vend, por nuk është i qën­drueshëm për natyrën, ajrin, ujin”, thotë ai. “Stre­si që i sjell ven­dit nuk ia vlen. Nuk po them se duhet të ndale­mi, por kemi nevo­jë për ekuilibër. Kemi nevo­jë për cilësi të lartë: më pak tur­istë, por më shumë para.”

Duke parë Riv­ierën Shqiptare, pika e Ramës duket e besueshme. Një kor­si e vetme e ngarkuar ndan plazhin, me rad­hë çadrash diel­li dhe she­z­long­jesh që u përkasin hoteleve dhe aparta­menteve të pushimeve për­bal­lë. Disa prej tyre janë ndër­tu­ar vetëm kohët e fun­dit, në përgjig­je të num­rit në rrit­je të tur­istëve pas pan­demisë. Të tjerë janë ende në ndër­tim e sipër. Edhe para fil­lim­it të sezonit të pikut tur­is­tik, po fil­lon të ndi­het jashtëza­kon­isht e ngarkuar. Në barin e Regi­na Palm Resort është Vasil Bed­i­naj. Grupi i tij Regi­na zotëron katër hotele në Vlorë dhe për­reth dhe ai dësh­i­ron të zgjero­het. Por ai po men­don për mençur­inë e ta bëjë këtë nëse tur­iz­mi shqip­tar nuk evolu­on. Ai beson se pro­jek­tet e Kush­n­er mund të ofro­jnë një shem­bull për t’u ndjekur nga të tjerët. “Ne nuk kemi ende për­vo­jën për këtë lloj biz­ne­si dhe, për të mësuar, duhet të kesh më të mirët për­reth teje”, thotë ai. “Dhe duhet të kesh mar­ka. Ata do të sjellin punë­torë pro­fe­sion­istë. Dhe kur ta bëjnë këtë, unë mund të mësoj prej tyre.”

Të tjerë janë më pak opti­mistë. Në Galer­inë e Bregde­tit, një ekspoz­itë nga artisti Dri­ton Sel­mani eksploron mar­rëd­hënien e Shqipërisë me tur­izmin përmes një serie punimesh që përf­shi­jnë gjithç­ka, nga mozaikët te jashtëqit­jet e zogjve. Themelue­si dhe kura­tori Elian Ste­fa e për­shkru­an këtë si “një mënyrë të paturp­shme për të reflek­tu­ar mbi këto trans­formime që po ndod­hin këtu”. Ai e ka drej­tu­ar galer­inë që nga viti 2018 dhe nuk është i bindur se zhvil­limet me para të mëd­ha do të sjellin për­fitime domethënëse për ven­d­a­sit. “Pyet­ja ka të bëjë me aksesin dhe llog­a­rid­hënien. Kush do të jetë në gjend­je t’i shi­jo­jë ato dhe të për­fi­to­jë prej tyre?”Baki Gox­haj, banor i Vlorës, dësh­i­ron që pje­sa bregdetare për­reth lagunës së Nartës të mbetet një stre­hë për flamin­got dhe zogj të tjerë. Ai ka protes­tu­ar si në Vlorë ash­tu edhe në Tiranë. “Plazhet pub­like mbro­hen me ligj dhe nuk mund të pri­va­ti­zo­hen, por ato në thelb janë rrethuar me gardh 7 km për të kri­juar një plazh pri­vat”, thotë ai. “Ne gjithash­tu kemi ligjin për zonat e mbro­j­tu­ra. E kanë ndryshuar atë për të lejuar vetëm inves­time luk­soze. Pra, kjo është vetëm për njerëz të veçan­të.”

Ndjen­ja të ngjashme janë të zakon­shme në Tiranë, ku njerëz­it kanë parë pal­late luk­soze që mbi­jnë në të gjithë qytetin, por nuk i kanë ndjerë për­fitimet. Keit Zalosh­n­ja është një asis­tent ekzeku­tiv në Vila 31, një rezi­dencë artistësh ku dik­ta­tori Enver Hox­ha dikur jetonte në një lloj luk­si që do t’i kishte hutu­ar mend­jet e qyte­tarëve shqip­tarë gjatë sundim­it të tij. Ajo sheh një lloj tjetër hen­deku pasurie që po shfaqet. “Investi­torët e bëjnë Shqipërinë një per­lë të fshe­hur, kësh­tu që duan ta bëjnë të bukur dhe të për­dorin të gjitha burimet”, thotë ajo. “Kjo duket pak kolo­niale. Duhet të ketë më shumë trans­parencë dhe dia­log me pub­likun.”
Protestue­sit jashtë zyrës së kryem­i­nistrit nuk po bëjnë thirrje vetëm që pro­jek­ti i Zvërnecit të anu­lo­het. Ata gjithash­tu bër­tasin për nevo­jën për të për­mirë­suar shkol­lat, spi­talet dhe stan­dard­et e jetesës. “Po mbaj shën­ime”, thotë Rama. “Armiqtë e tu mund të të thonë gjëra që janë më të dobishme sesa ato që të thonë miqtë e tu”. Me këtë, ai i udhë­zon fotografit të Mon­o­cle të “dalë jashtë” dhe i drej­to­het letrave të zbuku­ru­ara me viza­time në tavolinën e tij. Rama ka pohuar se skici­mi e ndih­mon të përqen­dro­het. Kjo verë e gjatë dhe e nxe­htë nuk tre­gon shen­ja fto­hje­je. Ai mund të ketë nevo­jë të poro­sisë disa stilo­lap­sa sht­esë.